انواع کاربردهای فیزیکی دستبافته های ایرانی با تمرکز بر سبک قالی بافی به شرح زیر می باشد:
- کاربردهای خانگی و دکوراتیو
قالی، گلیم، نمد، پلاس و جاجیم، بسته به اقلیم و فرهنگ محلی، کف خانهها را میپوشاند. این بافتهها علاوه بر ایجاد گرما، به فضای داخلی نظم و جلوهای خاص میبخشند.
تصویر 1- تصاویری از زیرانداز های مختلف
در خانههای سردسیر یا دیوارهای گلی، گلیمهای سبک یا قالیچهها به دیوار آویخته میشوند؛ هم برای جلوگیری از نفوذ سرما و هم برای زیباسازی فضا.
تصویر 2- نمایی از دویار یک خانه پوشیده شده با قالی
از گذشته تا امروز، دستبافتهها نهتنها روی زمین، که بر سقف، تیرک، طاقچه و حتی قابهای چوبی نیز نقش میبندند و به خانه روح و رنگ میدهند.
تصویر 3- نمایی از دیوار و سقف یک فضا، پوشیده شده با قالی
در بسیاری از خانههای سنتی، بهجای در یا دیوار ثابت، از قالیچه یا گلیم سبک برای جدا کردن بخشهای مختلف خانه استفاده میشده است؛ مثلاً جداسازی مهمانخانه از فضای خصوصی، یا تفکیک فضای زنانه و مردانه در نشستهای خانوادگی.
تصویر 4- تصویری از قالی پرده ای
دستبافتهها تنها کف زمین را نمیپوشانند؛ بلکه بهعنوان پوشش روی صندوقچهها، بستر خواب، کرسی و حتی سفره نیز کاربرد دارند و همزمان نقش حفاظتی و زیباییآفرینی ایفا میکردند.
تصویر 5- تصویری از یک دستبافته روی کرسی
کیسهای کوچک و بافتهشده است که چوپان، زائر یا مسافر وسایل شخصی خود را در آن میگذارد و همراه دارد.
تصویر 6- تصویری از یک چنته
این کیسههای بافته برای حمل بار و آذوقه به کار میروند و گاهی روی چهارپایان انداخته میشوند تا بار را بپوشانند.
تصویر 7- تصویری از یک خورجین
- نمکدان، آرددان، سفرهی آردی:
کیسههایی چندکارهاند که گاه با باز شدن، به سفره تبدیل میشوند.
- تصویر 8- تصویری از یک نمکدان
از جاجیم، گلیم یا ترکیبی با قالی بافته میشوند و برای بستن و حمل لباس، نان یا وسایل دیگر استفاده میشوند؛ چیزی شبیه یک چمدان پارچهای سنتی.
تصویر 9- تصویری از یک مفرش
با کاه یا پارچه پر میشوند و رویهی آنها از قالی یا گلیم بافته میشود. هنوز هم در خانههای سنتی و روستایی برای نشستن دور کرسی یا در اتاق مهمانخانه استفاده میشوند.
تصویر 10- تصویری از یک پشتی
قالی در ایران باستان بهعنوان تشک خواب به کار میرود؛ نرم و گرم است و نشانی از جایگاه اجتماعی بالاتر به شمار میآید. در برخی مناطق هنوز هم بهعنوان بستر خواب استفاده میشود.
تصویر 11- تصویری از یک قالی روی تخت خواب
در کرمان، شیراز و بعضی دیگر از شهرها، فرشهای ویژهای برای روکش صندلی و نیمکت بافته میشوند. امروز نیز این سنت بازآفرینی شده و در مبلمان کلاسیک ایرانی به چشم میخورد.
تصویر 12- تصویری از یک صندلی با روکش گلیم
- گهوارههای پارچهای (ننو):
عشایر با نمد یا جاجیم، گهوارههای آویزان و سبک میسازند که به راحتی جابهجا میشوند و هنوز هم در کوچها کاربرد دارند.
تصویر 13- تصویری از یک گهواره یا ننو با دستبافته
- کارکردهای دامداری و نظامی
کیسههای بافتهشدهای هستند که برای نگهداری تیر یا پرتاب سنگ در شکار و نبرد به کار میروند.
بافتههاییاند که سینه، پشت یا زین اسب و استر را میپوشانند؛ هم نقش تزئینی دارند و هم نقش محافظتی.
- جل، پالانبند، زیرانداز چهارپایان:
نمد یا گلیم ضخیم میان بار و بدن حیوان قرار میگیرد تا از آسیبدیدگی جلوگیری شود و بار راحتتر حمل شود.
تصویر 14- تصویری از یک جل اسب
- کارکردهای آیینی و اجتماعی
در مراسم عروسی، بازگشت رزمنده یا استقبال از مهمان ویژه، مردم با قالیچه، گلیم و آیینه طاقنصرت میبندند و فضا را زینت میکنند.
تصویر 15- تصویری از آویز تزیینی
در برخی مناطق جنوبی، عشایر و عربنشین، هنوز هم برای آراستن جهاز عروس و شترها از بافتههای رنگین و دستدوز استفاده میکنند.
تصویر 16- تصویری از یک تزیین شتر
فرشهایی با تصاویر یا نوشتههای مذهبی بافته میشوند و در تعزیهخوانی، نذر، مجلس ختم یا مسیر حرکت زائر پهن میشوند؛ نمادی از قداست و احترام.
تصویر 17- تصویری از یک قالی با تصاویر مذهبی
- هنرهای تلفیقی و کاربردهای معاصر
تابلوفرشها و دیوار کوبها گونهای از قالی هستند که به جای پوشش کف، بهعنوان اثر هنری برای قاب کردن و نصب روی دیوار ساخته میشوند. این بافتهها اغلب از نقوش اساطیری، تاریخی، مذهبی، یا طبیعت الهام میگیرند و گاهی شامل خوشنویسی یا شعر نیز میشوند.
تصویر 18- تصویری از یک تابلو فرش با ترکیب قالی و خوشنویسی
کیف، کفش، لباس، کوسن، زیورآلات و حتی جلد کتاب با بهرهگیری از فرش و گلیم طراحی میشوند و هنر سنتی را به زندگی روزمره میآورند.
تصویر 19- تصویری از یک کیف دوخته شده با قالی
تصویر 20- تصویری از یک گوشواره ایجاد شده با گلیم
در مجموع، دستبافتههای ایرانی تنها پوشش زمین یا تزئین فضا نیستند؛ آنها بازتابی از زندگی روزمره، نیازهای عملی و ذوق هنری مردماند. از زیرانداز و دیوارپوش گرفته تا بقچههای حمل، پشتیها، رواندازها و ابزارهای دامداری، هر بافته کارکردی فیزیکی، محافظتی و کاربردی دارد که نسلها آن را بافته و منتقل کردهاند. این کاربردهای متنوع، نشاندهنده هوشمندی، سازگاری با محیط و فرهنگ غنی مردم ایران است و حتی در عصر حاضر نیز در مناطق مختلف و زندگی مدرن جلوه و کاربرد خود را حفظ کردهاند. شناخت این کاربردها، نه فقط احترام به گذشته، بلکه الهام برای آینده است.
