آموزه ها | شناخت الیاف فرش دستباف و نکاتی برای نگه داری از آنها

الیاف ابریشمی جزو الیاف حیوانی محسوب می‌شود که حدود 98 درصد از وزن آن را پروتئین تشکیل می‌دهد. این الیاف تاریخچه‌ای طولانی دارند که ابتدا توسط چینی‌ها کشف و سپس به سایر نقاط جهان منتقل شدند. ایران نیز حدود 2400 سال قبل از میلاد به این الیاف دسترسی یافت. استفاده از الیاف ابریشمی در خامه و چله فرش به‌منظور ایجاد ظرافت‌های خاص، بهره‌گیری از درخشندگی آن‌ها و افزایش ارزش فرش دستباف صورت می‌گیرد. ابریشم عمدتاً در کاربردهای تزئینی به کار می‌رود و بخش قابل توجهی از ارزش تولید فرش‌های دستباف ایران را به خود اختصاص می‌دهد.
برخی از ویژگی‌های الیاف ابریشمی عبارتند از:

• این الیاف قابلیت جذب آب بسیار خوبی دارند.
• خاصیت ارتجاعی آن‌ها از پنبه بیشتر و از پشم کمتر است.
• از قابلیت ریسندگی و تابندگی بالایی برخوردارند.
• حشرات بید و سوسک فرش تأثیری بر روی این الیاف ندارند.
• هنگام سوختن، بوی مو یا پر سوخته از آن‌ها متصاعد می‌شود.
• در برابر حرارت مقاومت مناسبی دارند.
• طول این الیاف بسیار بلند است.
• قدرت رنگ‌پذیری آن‌ها بسیار بالا است. 

• اثر عوامل شیمیایی بر الیاف ابریشم

بافت پروتئینی خارجی الیاف ابریشم که به آن «سمق» یا «سرازین» گفته می‌شود، نقش حفاظتی برای الیاف ایفا می‌کند. این لایه از پروتئین باعث می‌شود که الیاف ابریشم از نظر ساختاری نسبت به پروتئین خود لیف آسیب‌پذیرتر باشند. با این حال، در صورتی که نیازی به ویژگی‌های خاص الیاف ابریشم نباشد، معمولاً از فرآیند صمق‌زدایی صرف‌نظر می‌شود.

قلیاهای قوی به سرعت باعث حل شدن ابریشم می‌شوند، در حالی که قلیاهای ضعیف اثر کمتری دارند و به آرامی این الیاف را حل می‌کنند. قلیاهای رقیق‌تر، سطح ابریشم را خشن و کدر کرده و باعث تورم آن می‌شوند.

آب اکسیژنه موجود در برخی از شوینده‌ها، پس از جذب توسط ابریشم، موجب اکسید شدن و تغییر رنگ الیاف می‌شود. همچنین، محلول‌های کلردار باعث تغییر رنگ ابریشم به زرد، کاهش استحکام و از دست رفتن حالت طبیعی الیاف می‌شوند.

اسیدهای معدنی غلیظ فوراً به ابریشم آسیب می‌زنند، در حالی که اسیدهای معدنی رقیق به تدریج موجب حل شدن الیاف می‌شوند. اسیدهای آلی نیز باعث خشک شدن، خشن شدن الیاف و کاهش درخشندگی آن‌ها می‌شوند.

• اثر زمان بر الیاف ابریشم

الیاف ابریشم در معرض اکسیژن و رطوبت به تدریج اکسید شده و تغییر رنگ می‌دهند. اگر این الیاف مدت طولانی تحت این شرایط قرار گیرند، به تدریج حالتی شبیه به فساد پیدا کرده و رنگ آن‌ها به زرد مات تغییر می‌کند.

• اثر نور خورشید بر الیاف ابریشم

نور خورشید در شرایط هوای خشک موجب تیرگی، مات شدن و کاهش درخشندگی الیاف ابریشم می‌شود. در حالی که در هوای مرطوب، نور خورشید موجب اکسید شدن این الیاف خواهد شد، همان‌طور که در بالا اشاره شد.

• اثر حرارت بر الیاف ابریشم

الیاف ابریشم تا دمای 140 درجه سانتی‌گراد را به خوبی تحمل می‌کنند. در دمای 150 درجه، رنگ آن‌ها به قهوه‌ای تغییر می‌یابد و پس از آن، الیاف شروع به سوختن و تجزیه می‌کنند. هنگام سوختن، ابریشم خاکستری نرم از خود به‌جای می‌گذارد.

 

• الیاف پشم

پشم یک الیاف حیوانی است که تمامی ویژگی‌های لازم برای استفاده در پرز فرش‌های دستباف ایرانی را یکجا داراست. ساختار شیمیایی این الیاف از مواد پروتئینی شامل آلبومین، مواد سفیده‌ای و کراتین تشکیل شده است. تقریباً 80 درصد پشم تولیدی در دنیا به مصرف تولید فرش دستباف می‌رسد. این الیاف به دلیل برخورداری از خصوصیات خاص زیر، کاربرد ویژه‌ای در تولید فرش دستباف پیدا کرده است:

• عایق حرارتی
• چرک‌پذیری کم
• طول مناسب الیاف
• مقاومت سایشی بالا
• پوشانندگی مناسب بافت
• ارتجاعیت بالا که موجب برگشت‌پذیری پرز به حالت اولیه و حفظ خواب فرش می‌شود
• جذب رطوبت بالا که آن را برای تماس با پوست بدن مناسب می‌سازد
• رنگ‌پذیری زیاد که ناشی از بالا بودن جذب رطوبت است
• راحتی و امنیت در راه رفتن
• عایق صوتی

با وجود ویژگی‌های خاص فیزیکی و شیمیایی، پشم به دلیل ساختار خود آسیب‌پذیری‌های خاصی نیز دارد

• اثر عوامل شیمیایی بر الیاف پشم

 

پنبه یک الیاف گیاهی است که کاربرد وسیعی در بافت تار و پود فرش‌های دستباف دارد. در حال حاضر، حدود 70 درصد از فرش‌های دستباف از پنبه به‌عنوان تار و پود استفاده می‌کنند. این میزان مصرف عمدتاً به دلیل استحکام کششی نسبتاً خوب و ثبات ابعادی بالای پنبه است. از سوی دیگر، پایین بودن مقاومت سایشی پنبه، چرک‌پذیری زیاد و همچنین درصد بالای الیاف کوتاه در آن، موجب می‌شود که پنبه به‌عنوان پرز فرش دستباف استفاده نشود.

کیفیت الیاف پنبه عمدتاً بر مبنای طول آن تعریف می‌شود و پس از آن ویژگی‌هایی مانند استحکام، درصد الیاف کوتاه، ظرافت، سفیدی و درصد ناخالصی‌ها، عوامل تعیین‌کننده کیفیت این الیاف هستند.
یکی از فرایندهایی که بر روی پنبه انجام می‌شود، مرسریزه کردن است که این عملیات باعث درخشندگی و استحکام بیشتر الیاف پنبه می‌شود. در این فرایند، سطح مقطع الیاف پنبه از حالت لوبیایی به شکل دایروی تغییر می‌کند، که موجب بهبود ویژگی‌های فیزیکی آن می‌شود.

 

رطوبت، به‌ویژه در فضاهای بسته که جریان هوای کمتری دارند، موجب فساد سریع الیاف پشم می‌شود. دمای بالا و محیط‌های قلیایی نیز سرعت این فساد را افزایش می‌دهند. سریع‌ترین روش برای پیشگیری از پوسیدگی الیاف پشم، ایجاد جریان هوای مناسب در فضا است.

الیاف پنبه

در دمای 100 درجه سانتی‌گراد، الیاف پشم حالت زبر و خشکی به خود می‌گیرند که با افزودن رطوبت می‌توان تا حدی لطافت و نرمی را به آن بازگرداند. اگر الیاف پشم مدت طولانی در این دما قرار گیرند، ابتدا رنگ آن‌ها به زرد تغییر می‌یابد و سپس به قهوه‌ای تبدیل شده و در نهایت تخریب می‌شوند.

اثر رطوبت بر الیاف پشم

الیاف پشم در معرض تابش مستقیم نور خورشید، به‌ویژه تحت تأثیر اشعه مادون قرمز که بخش عمده‌ای از تشعشعات خورشید را تشکیل می‌دهد، حرارت زیادی جذب می‌کنند. این حرارت باعث تغییر رنگ الیاف پشم به زردی می‌شود. شدت تابش و رطوبت محیط، از جمله عواملی هستند که بر کیفیت این تغییرات تأثیر می‌گذارند. تابش شدید و طولانی مدت نور خورشید موجب خشکی و زبری الیاف پشم می‌شود و این تغییرات در هنگام لمس، به وضوح احساس می‌شود.

اثر حرارت بر الیاف پشم

اسیدها تاثیرات مخربی بر باندهای عرضی الیاف پشم دارند که باعث شکسته شدن آن‌ها، افت استحکام و در نهایت متلاشی شدن الیاف می‌شود. میزان آسیب اسیدها به الیاف بستگی به غلظت اسید، درجه حرارت آن و زمان تماس دارد. اسیدهای رقیق تأثیر چندانی بر الیاف پشم ندارند، اما در تماس با این اسیدها، برخی پیوندها شکسته می‌شوند که پس از شستشو با آب خالص، پیوندهای جدیدی شکل می‌گیرد.

مواد قلیایی نیز بر الیاف پشم تاثیر می‌گذارند و میزان این اثر به غلظت، دما، زمان و نوع قلیا بستگی دارد. برای مثال، محلول سود سوزآور غلیظ در دمای محیط و در زمان کوتاه تأثیر تخریبی شدیدی بر روی پشم نمی‌گذارد و تنها فلس‌های پشم را جدا می‌کند، اما همین محلول با غلظت پنج درصد در دمای جوش و زمان پنج دقیقه می‌تواند الیاف را حل کند. استفاده از قلیا باعث زبری پشم می‌شود، چرا که چربی‌های آن توسط قلیا هیدرولیز می‌گردند.

اثر نور خورشید بر الیاف پشم

الیاف پشم در معرض تابش مستقیم نور خورشید، به‌ویژه تحت تأثیر اشعه مادون قرمز که بخش عمده‌ای از تشعشعات خورشید را تشکیل می‌دهد، حرارت زیادی جذب می‌کنند. این حرارت باعث تغییر رنگ الیاف پشم به زردی می‌شود. شدت تابش و رطوبت محیط، از جمله عواملی هستند که بر کیفیت این تغییرات تأثیر می‌گذارند. تابش شدید و طولانی مدت نور خورشید موجب خشکی و زبری الیاف پشم می‌شود و این تغییرات در هنگام لمس، به وضوح احساس می‌شود.

• اثر حرارت بر الیاف پشم

در دمای 100 درجه سانتی‌گراد، الیاف پشم حالت زبر و خشکی به خود می‌گیرند که با افزودن رطوبت می‌توان تا حدی لطافت و نرمی را به آن بازگرداند. اگر الیاف پشم مدت طولانی در این دما قرار گیرند، ابتدا رنگ آن‌ها به زرد تغییر می‌یابد و سپس به قهوه‌ای تبدیل شده و در نهایت تخریب می‌شوند.

• اثر رطوبت بر الیاف پشم

رطوبت، به‌ویژه در فضاهای بسته که جریان هوای کمتری دارند، موجب فساد سریع الیاف پشم می‌شود. دمای بالا و محیط‌های قلیایی نیز سرعت این فساد را افزایش می‌دهند. سریع‌ترین روش برای پیشگیری از پوسیدگی الیاف پشم، ایجاد جریان هوای مناسب در فضا است.

• الیاف پنبه

پنبه یک الیاف گیاهی است که کاربرد وسیعی در بافت تار و پود فرش‌های دستباف دارد. در حال حاضر، حدود 70 درصد از فرش‌های دستباف از پنبه به‌عنوان تار و پود استفاده می‌کنند. این میزان مصرف عمدتاً به دلیل استحکام کششی نسبتاً خوب و ثبات ابعادی بالای پنبه است. از سوی دیگر، پایین بودن مقاومت سایشی پنبه، چرک‌پذیری زیاد و همچنین درصد بالای الیاف کوتاه در آن، موجب می‌شود که پنبه به‌عنوان پرز فرش دستباف استفاده نشود.

کیفیت الیاف پنبه عمدتاً بر مبنای طول آن تعریف می‌شود و پس از آن ویژگی‌هایی مانند استحکام، درصد الیاف کوتاه، ظرافت، سفیدی و درصد ناخالصی‌ها، عوامل تعیین‌کننده کیفیت این الیاف هستند.
یکی از فرایندهایی که بر روی پنبه انجام می‌شود، مرسریزه کردن است که این عملیات باعث درخشندگی و استحکام بیشتر الیاف پنبه می‌شود. در این فرایند، سطح مقطع الیاف پنبه از حالت لوبیایی به شکل دایروی تغییر می‌کند، که موجب بهبود ویژگی‌های فیزیکی آن می‌شود.

• اثر مواد شیمیایی بر الیاف پنبه

در مصارف معمولی، الیاف پنبه در برابر مواد شیمیایی مقاومت نسبی خوبی از خود نشان می‌دهند. با این حال، اسیدهای گرم و رقیق یا اسیدهای سرد و غلیظ می‌توانند موجب تجزیه این الیاف شوند. بنابراین، پنبه در برابر محلول‌های سرد و اسیدها در کوتاه‌مدت به خوبی مقاومت می‌کند. الیاف پنبه تمایل خاصی به جذب گازهای اسیدی موجود در هوا دارند.

اسیدهای رقیق که از حل شدن این گازها در رطوبت موجود در هوا حاصل می‌شوند، جذب الیاف پنبه شده و به تدریج موجب تغییرات در خواص آن می‌گردند. نخست، رنگ الیاف پنبه به زردی گراییده، خواص سطحی و انعطاف‌پذیری آن کاهش می‌یابد و در هنگام لمس، حس کاغذ کهنه به دست می‌دهد. علاوه بر این، خواص مکانیکی الیاف پنبه به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته و در نتیجه کالای پنبه‌ای به‌طور کلی دگرگون می‌شود.

• اثر زمان بر الیاف پنبه

پنبه مقاومت مناسبی در برابر گذر زمان دارد، به شرطی که در شرایط مناسب انبارداری نگهداری شود. نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که معمولاً شرایط مناسب برای انبارداری پنبه رعایت نمی‌شود. پنبه خام در برابر رطوبت زیاد، دماهای بالا و شرایطی که هوا به‌درستی جریان نداشته باشد، مقاومت خوبی ندارد و این امر منجر به فساد، پوسیدگی، تغییر رنگ و کاهش استحکام آن می‌شود. همان‌طور که ذکر شد، چله‌هایی که مدت زیادی روی دار باقی می‌مانند، با جذب اسیدهای موجود در هوا دچار کاهش خواص مکانیکی و تغییرات در خواص سطحی می‌گردند.

• اثر نور خورشید بر الیاف پنبه

اگر پنبه مدت طولانی در معرض نور خورشید قرار گیرد، به تدریج رنگ آن به زرد تغییر کرده و استحکام آن کاهش می‌یابد. بیشتر این تغییرات ناشی از تابش اشعه ماوراء بنفش و طول‌موج‌های نامرئی نور خورشید است. اثرات مخرب نور خورشید در هوای گرم و مرطوب شدیدتر است. با استفاده از برخی رنگ‌ها و مواد محافظ، می‌توان مقاومت پنبه را در برابر تابش نور آفتاب افزایش داد.

• اثر حرارت بر الیاف پنبه

الیاف پنبه در برابر حرارت مقاومت مناسبی دارند. هنگامی که پنبه به مدت چند ساعت در دمای 120 درجه سانتی‌گراد قرار می‌گیرد، شروع به زرد شدن می‌کند. در دمای 130 درجه سانتی‌گراد، الیاف به میزان قابل توجهی تجزیه می‌شوند و در نهایت، در دمای 140 درجه سانتی‌گراد طی چند دقیقه به شدت آسیب دیده و می‌سوزند.

 

• راهنمای جامع مراقبت و نگهداری از فرش‌های دستباف در برابر آسیب‌های محیطی

ممکن است الیاف ابریشمی، پنبه‌ای یا پشمی در مواجهه با مواد شیمیایی، رطوبت، هوازدگی، نور و جانوران، به ویژه حشرات، دچار صدمه و آسیب شوند. این آسیب‌ها گاهی می‌توانند بسیار جدی بوده و ارزش این دستبافته‌های فاخر را به شدت کاهش دهند. برای مقابله با این عوامل آسیب‌رسان، در برخی کتاب‌ها و سایت‌های اینترنتی راه‌کارهایی ارائه شده است که اغلب، با توجه به ارزشمندی و حساسیت الیاف فرش‌های دستباف، باید توسط افراد کارآزموده و ماهر ترمیم و اصلاح شوند. با این حال، می‌توان بدون نیاز به افراد ماهر، از این سرمایه‌های هنری حفاظت و نگهداری کرد. برای این منظور، رعایت نکات زیر الزامی است:

1. فرش‌های دستباف را بر روی دیوارها و زمین‌های نمناک پهن یا نصب نکنیم.
2. سعی کنیم این دستبافته‌های ارزشمند را به طور مداوم در معرض نور شدید قرار ندهیم.
3. اگر فرش‌ها در فضاهای بسته پهن یا نصب هستند، هر از گاهی درها و پنجره‌ها را باز کنیم تا هوا جریان پیدا کند.
4. بطور دوره‌ای حتی اگر محیط مورد استفاده تمیز هم باشد، زیر فرش‌های پشمی را، به ویژه در قسمت لبه‌ها، جارو بزنیم.
5. برای نگهداری فرش‌های دستباف در انبار، سعی کنیم آنها را به صورت لوله شده نگهداری کنیم و قبل از لوله شدن خاک و غبار را از آنها بزداییم.
6. در انبارداری فرش‌ها، آنها را در محلی خنک و دور از رطوبت نگهداری کنیم.
7. فرش‌های دستباف را هر چند ماه یک بار در محیطی که پهن هستند، بچرخانیم تا به صورت یکنواخت پا بخورند.
8. سعی کنیم از جاروبرقی برای جارو کردن فرش‌های دستباف استفاده نکنیم، زیرا استفاده طولانی مدت از جاروبرقی به الیاف فرش‌ها آسیب می‌زند.
9. فرش‌های دستباف را تا جایی که امکان دارد، در معرض اشیای سنگین و نوک تیز مانند پایه‌ی کمد، مبل و میزها قرار ندهیم.
10. در صورت بروز لکه‌هایی مانند روغن، لاک ناخن، جوهر خودکار و ...، سعی کنیم در ابتدا با ابزاری مانند کاردک (چاقوی میوه‌خوری) بدون آسیب زدن به پرزها و گسترش آن، لکه را برداریم و برای اصلاح نهایی آن را به فردی متخصص بسپاریم.
11. برای تمیز کردن لکه‌ها از به‌کارگیری مواد شیمیایی و حلال‌ها خودداری کنیم.
12. در صورت خیس شدن فرش‌هایمان با آب یا نوشیدنی‌ها، سعی کنیم به سرعت تا جای ممکن با استفاده از پارچه‌های تمیز محل خیس‌شدگی را خشک کنیم.
13. اگر فرش ما بعد از خیس‌شدگی دچار رنگ‌دادگی شده است، به هیچ‌عنوان برای خشک کردن آن از اتو یا سشوار استفاده نکنیم.