خوشبختانه فرش دستباف ایران دارای کرانمندی پر وسعتی در حوزه پژوهش است که هر یک از کرانههای آن فرهنگ و هنر والای ایرانیان را بهخوبی بازتاب میدهد.
تاریخ، جامعهشناسی، فناوریهای بافت و رنگرزی، طرحها و نقوش، نیروی انسانی متبحر، مهارتهای مرمت و بازسازی، اقتصاد، ایدهها و خلاقیتهای تولیدکنندگان و... موضوعات و رویکردهای پژوهشی هستند که در دو دهه اخیر با حضور دانشگاهها و پژوهشگران علاقهمند در عرصه فرهنگ و هنر سنتی ایرانیان مورد توجه بودهاند.
پنجره نگاه نشریه دستباف در شماره جدید خود موضوعی نسبتاً بکر و قابل اعتناست که به نظر میرسد تاکنون کمتر به آن پرداخته شده است. ورود بر عرصه تاریخی و شناختی نشریه دستباف بهطور حتم از محدودیت منابع در دسترس برخوردار خواهد بود. از اینرو در تهیه و تولید متن مقاله از شواهد پژوهشی و درسگفتارهای مستندی که در طی دو دهه اخیر به آنها پرداخته شده، بهره گرفته شده است. انتظار از مخاطبان علاقهمند به موضوع، نقد و تحلیل مباحث و در صورت امکان همافزایی بر متن موجود است. در پردازش موضوع مقاله با ذکر نکاتی از ویژگیهای تاریخی فرشهای دستباف دوره صفوی و قاجار به روشنیها و تاریکیهایی پرداخته خواهد شد.
الف: حاشیه باریک
از نکات خاص و ویژه طرحها و نقوش قالیهای صفوی، حاشیههای باریک است. در بازنویسی و اصلاحات کتاب قالی ایران، شاهکار هنر نوشته گانز رودن که به سال ۱۳۸۳ با عنوان رویای بهشت توسط سازمان اتکا منتشر گردید، برای نخستین بار ویژگی حاشیههای باریک قالیهای صفوی در تصاویر قالیهای صفوی مورد بررسی و دقت قرار گرفتند. دستاورد بررسیهای متعدد تأمینکننده شواهدی از شیوه و روش پایدار طراحان قالی صفوی در طرح حاشیههای باریک بود.
چنین به نظر میرسید که رویه متداول طراحی قالیهای صفوی به گونهای است که حواشی باریک تکرار نشدهاند و در دو طرف حاشیه پهن قالی، دو حاشیه باریک متفاوت طراحی شده است (رویای بهشت، ۱۳۸۳). به نظر میرسد این ویژگی جزو ساختارهای طرحهای قالی صفوی بوده و بر تداوم این شیوه از طراحی پایبند و استوار بودهاند. از منظر زیباییشناسی نیز این شیوه از طراحی دارای جذابیتها و قابلیتهای تأثیرگذاری است. این شیوه را میتوان بخشی از هویت قالیهای صفوی برشمرد.
این در حالی است که در قالیهای دوره قاجار این شیوه طراحی بسیار بهندرت مورد توجه قرار گرفته است و بهصورت متداول با تکرار نقوش حاشیههای باریک به خلق آثار پرداخته شده است. تجربه شخصی نگارنده در بهکارگیری چنین ویژگی در طراحی قالیهای تجارتی و نفیس ـ با توجه به افزایش جذابیتهای قالی ـ موفقیتآمیز و توأم با استقبال مخاطبان بوده است.
تصویر 1 و 2: قالی های دوره صفوی (قرن دهم ه ق)
ب: طرح محرمات
حضور و پیدایی طرح محرمات در قالیهای ایرانی نیز از موضوعات قابل اعتنا و جذاب است. تلاشها برای یافتن تصاویری از قالیهای با طرح محرمات در دوره صفوی معمولاً با ناکامی مواجه میگردد. نکته قابل توجه در این میان، تنیدگی و پیوندی است که در نقوش تزئینی رشتههای گوناگون هنری دوره صفوی برقرار بوده است. این در حالی است که در بسیاری از نگارههای دوره صفوی، طرح محرمات بر پوشاک زنان و مردان، روانداز اسبها، چادرها و خیمهها و بقچهها به کرات ترسیم شده است.
طرح محرمات در پارچههای پوشاک صفوی نیز پرکاربرد بودهاند و پارچههای بسیاری با طرح محرمات صفوی در دسترس میباشند.
جالب توجه است که طرح محرمات از طرحهای کهنی است که بر پارچهها و پوشاک مردان و زنان مصری بر روی کتیبههایی با قدمت چهار هزار سال شناسایی شدهاند. همچنین پارچههای برجایمانده از قرن ۴ و ۵ قمری در طبرستان و ظروف سفالی منقوش با طرح محرمات در آمل و ساوه حضور چنین طرحی را در آثار ایرانی مورد تأیید قرار میدهند (حصوری، ۱۳۸۵، ۱۲۱).
چنین به نظر میرسد حضور طرح محرمات بر قالیهای ایرانی از دوره قاجار رواج یافته است و پیش از دوره قاجار شواهد تاریخی مبنی بر کاربرد این طرح در قالیها دیده نمیشود. قالیهای طرح محرمات کاخ صاحبقرانیه، آثاری ماندگار از بافندگی قالیهای ممتاز منطقه درخش خراسان هستند که زیباییهای این طرح را در اوج کمال نمایش میدهند.
تصویر 3: پوشش مردانه با طرح محرمات (صفوی)
تصویر 4: قالی محرمات بافت درخش (قاجار)
ج: نقش گلفرنگ
پیدایی و کاربرد نقوش گلفرنگ در قالیهای ایران نیز از مسیر قابل توجهی گذر کرده است. شکلگیری دوره صفوی با عصر رنسانس در اروپا همزمان بوده است. تأثیرات فرهنگی غرب در عصر صفوی با توجه به مراودات دربار صفوی با کشورهای اروپایی از مباحث جذاب و پرکشش این دوران است.
حضور عناصر هنر اروپایی در هنرهای تجسمی، تزئینات کاشی و بناها بخشی از تأثیرات هنر اروپایی در هنر دربار و بزرگان صفوی بوده است. حضور هنرمندان نقاش اروپایی از هلند، فرانسه، ایتالیا در میانههای عصر صفوی در اصفهان، در متن سفرنامههای اروپاییان سطح این ارتباطات فرهنگی را روشنتر مینماید.
پیادهروی برادران شرلی در بازار قیصریه اصفهان در کنار شاه عباس در سفرنامه آنتونی شرلی و مشاهده تابلوهای نقاشی اروپایی در بازار قیصریه در حالی که هنرمندان نقاش در حجرههای بازار حضور دارند از توصیفات قابل توجه و اعتنا در شناخت حضور و زندگی نقاشان اروپایی در ایران صفوی است (شرلی، ۱۳۶۳).
همانگونه که قابل مشاهده است، کاربرد نقوش گلفرنگ در نگارگری دوره صفوی مورد توجه قرار گرفته است. با وجود چنین توجه و استقبالی از عناصر هنر اروپایی در این دوره، به نظر میرسد هیچگاه طراحان نقشههای قالی صفوی از نقوش گلفرنگ استفاده نکردهاند. جالب توجه است که تلاش برای یافتن قالیای از دوره صفوی با نقش گلفرنگ هیچگاه موفقیتآمیز نبوده است. چنین به نظر میرسد گفتمان مسلط بر طراحی نقوش قالیهای صفوی بهگونهای در تضاد و دفع با این عنصر اروپایی فعال بوده است و این مدار سنتمحور نقشی بازدارنده در عدم حضور گلفرنگ در قالیهای صفوی ایفا میکند.
شواهد تاریخی حضور نقش گلفرنگ را در قالیهای دوره قاجار و تأثیر عمیق فرهنگ اروپایی و مدرنیته بر آثار فرهنگی و هنری این دوره نشان میدهند. نقش گلفرنگ در قالیهای دوره قاجار عرصه جدیدی از سبک واقعگرایانه را در ترسیم نقوش دامن میزند.
تصویر 5 و 6: قالی های قاجاری با نقش گل فرنگ
د: کف ساده
قالیهای کف ساده در دوره قاجار از موقعیت و ویژگی خاصی برخوردار هستند. شواهد تاریخی نشان میدهد که نمونهای از قالیهای کف ساده در قالیهای دوره صفوی در دسترس نیست و چنین به نظر میرسد که هیچگاه قالیهایی با ویژگی کف ساده در دوره صفوی بافته نشده است.
صادق زیباکلام در کتاب سنت و مدرنیسم جهش اقتصادی ایران در عصر قاجار را بسیار قابل اهمیت قلمداد میکند. در میانههای دوره قاجار اقتصاد ایران در مراودات خود با کشورهای اروپایی ۱۹ برابر رشد و توسعه را نشان میدهد و این در حالی است که صادرات قالیهای ایرانی به کشورهای غربی از جایگاه مهمی برخوردار است (زیباکلام، ۱۳۷۷).
به نظر میرسد ارتباطات گسترده اقتصادی دوره قاجار و حضور شرکتهای گوناگون غربی در فعالیت تولید فرش دستباف ایرانی از عوامل و شرایط تأثیرگذار در شکلگیری طرحها و نقوش جدید در قالی بودهاند. بهطور کلی انتقال سلیقههای مصرفکنندگان غربی به کارگاههای قالیبافی تبریز، کاشان، اصفهان، اراک، سنندج، ملایر و... بخشی از تغییرات طرحها و نقوش قالیهای ایرانی را پدید آورده است.
تصویر 7 و 8: قالی های قاجاری با ویژگی کف ساده
ه: طرح خشتی
قالیهای طرح خشتی نیز از ابداعات طراحان دوره قاجار برای قالی ایرانی میباشد. در مجموعههای قابل دسترس از قالیهای صفوی هیچگاه طرح خشتی بر روی قالیها قابل مشاهده نیست. خلق و پیدایی قالیهای طرح خشتی که مشابهت بسیاری با عناصر قالیهای طرح باغی دارند، در قالیهای دوره قاجار قابل مشاهده و دریافت است.
موارد متعددی از قالیهای طرح خشتی با داستانهای شاهنامه در تبریز، نقوش طبیعتگرا در بختیاری و سایر مناطق بافندگی از دوره قاجار در عرصه طرحهای قالی ایران ظاهر شدهاند.
تصویر 9: قالی خشتی تبریز (قاجار(
تصویر 10: قالی خشتی بختیاری (قاجار)
و: طرح تلفیقی
چنین به نظر میرسد طرحهای تلفیقی را باید از سبکها و ابداعات قالیهای قاجار برشمرد. بسیاری از طرحهای تلفیقی لچک ترنج و محرمات، محراب و محرمات و تلفیق نگارههای واقعگرایانه با طرحهای گوناگون و تصویری، با توجه به نیازهای نوآوری و درخواستها و سفارشها در دوره قاجار مورد توجه قرار گرفتهاند.
استفاده از نگارهها و روایات تاریخی و مذهبی در متن، همچنین تصاویر باستانی بر قالیهای طرح تلفیقی، به نظر میرسد بیشتر به درخواست مصرفکنندگان داخلی بوده است. قابل توجه است که تنها مورد قالی طرح تلفیقی بازمانده از دوره صفوی، قالی محرابی ـ باغی است که بافت آن به قرن دهم هجری نسبت داده شده و در مجموعه آستان قدس رضوی نگهداری میگردد.
تصویر 11 و 12: قالی های قاجار با طرح تلفیقی
تصویر 13: طرح تلفیقی باغ و محرابی آستان قدس،کرمان، قرن دهم ه ق (صفوی)
ز: نقش ماهی
نقش ماهی از نقوش بسیار پرطرفدار قالیهای ایران محسوب میگردد. این نقش که در ساختار طرحهای واگیرهای مورد استفاده قرار میگیرد، در قالیهای مناطق شرق تا غرب ایران، مناطق شمالغربی و مرکزی ایران و حتی با انتقال آن به میان بافندگان حفظیبافت عشایری به کثرت دیده میشود. چنین به نظر میرسد یافتههای پژوهشی سرآغاز کاربرد این نقش را دوره قاجار معرفی مینماید.
قابل توجه است که در قالیهای دوره صفوی، الگوی واگیره نقش ماهی ـ به گونهای که در دوره قاجار شناخته و استفاده میگردد ـ دیده نمیشود. نزدیکترین نقش از قالیهای صفوی که ساختاری نسبتاً نزدیک به نقش ماهی دوره قاجار دارد، منتسب به فرهنگ قالیبافی هرات میباشد.
تصویر 14 و 15: قالی های نقش ماهی (قاجار)
منابع
رویای بهشت (۱۳۸۳)، کارگروه نویسندگان، سه جلد، تهران، اتکا.
زیباکلام، صادق (۱۳۷۷)، سنت و مدرنیسم، تهران، روزنه.
حصوری، علی (۱۳۸۵)، مبانی طراحی سنتی ایران، دفتر نخست، تهران، چشمه.
شرلی، آنتونی (۱۳۶۳)، سفرنامه برادران شرلی، ترجمه آوانس، به کوشش علی دهباشی، تهران، نگاه.
وبسایت https://www.claremontrug.com
نویسندگان: بیژن اربابی، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر، مدرس و پژوهشگر فرش دستباف
برای ثبت دیدگاه یا امتیاز، لطفاً وارد حساب کاربری شوید.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.
