آقای فلین خلاصه ای از خاطرات خصوصی دبلیو. ال. فلین

[1]. سال 2-1271 هجری شمسی

[2]. لرد کرزن

18. سال 1-1280 هجری شمسی

[4] . Morning Post

20. معادل 72 کیلومتر

[6] . سال 4-1263 هجری شمسی

22. معادل 900 کیلومتر

23. سی و سه پل

تصویر 4: درشکه پستی با دو محافظ بختیاری، 1921

حاکم اصفهان در این زمان ظل السلطان پسر ارشد ناصرالدین شاه بود. او به خاطر اینکه فرزندی از زنان صیغه‌ای شاه بود و از مادری غیر قاجار زاده شده بود، مورد توجه بود. او روابطی دوستانه با انگلیسی‌ها و نفوذی هم طراز روحانی بزرگ، آقای آقانجفی (تصویر 5) داشت. قدرت روحانیون آنقدر بود که غالبا می‌توانستند با صدور یک فتوا کالاهای اروپایی را تحریم کنند. فراوان اتفاق می‌افتاد که تلگراف‌های محرمانه زیگلر یک صفحه کامل از کدها و علامت‌های اختصاری داشت که این بخش از تجارت‌شان را گزارش می‌داد.

تصویر 5: آقا نجفی و شاگردان، اصفهان، 1905

کالاها در بازار با قیمت پایه ثابت، مثلا 5 پنی برای هر یارد[1] پارچه نخی فروخته می‌شدند، اما با تخفیف ها یا اعتبارات مختلف مربوط به زمان، قیمت‌ها تغییر می‌کرد. قیمتی می‌توانست 5 پنی در 14 ماه یا 5 پنی در 18 ماه ذکر شود، که هر ماه معادل یک درصد بود. اگر بازرگانی پول نقد می‌پرداخت که به ندرت این اتفاق می‌افتاد، تخفیف 8 تا 12 درصدی دریافت می‌کرد. به تجار با توجه به موقعیت‌شان از 2 تا 7 هزار پوند اعتبار داده می‌شد که 6 درصد سود، سالیانه پرداخت می‌کردند. این داد و ستد برای بازرگانان مناسب بود، زیرا هیچ بانکی چنین مساعده‌ای و حتی نرخ سودی نزدیک به آن را به پول آنها نمی‌داد. همه حساب‌ها باید در سال نو ایرانی، 21 مارس، تسویه می‌شد.

قلعه زیگلر در سلطان‌آباد مسیر کوتاهی را به سمت جنوب شهر ایجاد کرد. راه ورود به دره، رودخانه‌ای کوچک بود که در تابستان‌ها خشک می‌شد. در بالای دره، کوه سفیدخانی با ده هزار فوت[2] ارتفاع برافراشته شده که غالبا در تابستان هم پوشیده از برف بود. آن سوی دریاچه نمک دوباره سرزمینی به طرف سلسله کوه‌های تفرش پدیدار می‌شد. حدود 35 مایل[3] به غرب، دشت توسط صخره‌های سنگ آهک کوه وفس محصور می‌شد. گرچه در دشت نهر‌های آب دایمی جریان نداشت، اما آب‌های زیرزمینی فراوانی نزدیک کوه‌ها جاری بود که بوسیله قنات‌ها یا کانال‌های زیرزمینی متصل به هم تعداد زیادی از مزارع و روستاها را آبیاری می‌کرد .

وقتی که فلین مدیر محلی تیودور اشتراوس[4] را ملاقات کرد قرار بود برای خرید پشم به همدان، سنه و کرمانشاه سفر کند. اشتراوس پانزده سال در ایران زندگی کرده بود و دوست داشت بدون عجله و سر فرصت مسافرت کرده، جاده‌های فرعی را بررسی کند. فلین هم در این سفر با او همراه شد. از آنجایی که برخی از قسمت‌های کشور نا امن بود، آنها هفت خدمه مسلح، دو درشکه و هشت قاطر را برای حمل چادرها، سازماندهی کردند. اردو زدن از ماندن در روستاها که پر از دزد بود ایمن‌تر بود.

فلین روزهایش را با سرکشی دارهای قالی، روستا به روستا با اسب سپری می‌کرد. به یکی از روستاهایی که فلین بازدید کرده بود توسط تعدادی از سارقان روستای همجوار دستبرد زده شده بود و تعدادی از گوسفندان آنها را برده و قالیبافان بینوا را رها کرده بودند. فلین و محافظانش به روستای متخلف رفتند و 400 راس از گوسفندان خود را به سلطان آباد بردند. سپس به روستاییان حق انتخاب داده شد که دعوای خود را همان‌جا حل و فصل کنند و یا پرونده به مقامات دولتی ارجاع شود. با علم به طمع مقامات دولتی، آنها به توافق رسیدند.

در اتفاقی دیگر، بزرگان یک روستا با تحریک یکی از رقبای ورشکسته، اعلام کردند که هر بافنده‌ای به زیگلر قالی تحویل دهد 10 تومان (معادل دو پوند آن روز) جریمه خواهد شد. روستا متعلق به یکی از پسران ظل السلطان بود که از او خواست تا مانع این کار نامعقول شود.

در سال 1907[5]، زمانی که ایران در جریان جنبش مشروطیت کاملا بی قانون بود، فلین مجبور شد قانون را خود اجرا کند.

او محافظان مسلح خود را برای بازداشت قالی‌بافان روستایی که قصور کرده بودند و حتی نمایندگان محلی زیگلر که از پشم تحویلی برای بافت قالی‌های دلالان محلی استفاده کرده بودند، به کار گرفت و آنها را در قلعه زیگلر نگه می‌داشت تا اینکه حساب‌های خود را تسویه کنند. گاهی اوقات غذایی که به این حرام‌زاده ها داده می شد بسیار خوب بود به نحوی که آنها از این‌که در بازداشت هستند خوشحال بودند. اما تهدید تحویل‌شان به مقامات محلی باعث می‌شد سریعا منظم و درست‌کار شوند.

اعتبار و نفوذ زیگلر آنقدر بود که ساختمانش برای معاونت کنسول‌گری بریتانیا انتخاب شد و مدیرانش برای سال‌های پس از آن معاون کنسولی افتخاری می‌شدند.

یک موقعیت فوق‌العاده که خارج از برنامه تا سال 1911 یا 1912[6] رخ داد مدیریت یک آلمانی بود. سفارت آلمان همین شیوه را برای شعبه پتاگ در سلطان آباد که اولین مدیر آن یک انگلیسی بود اتخاذ کرد.

در سال 1914[7] وقتی که جنگ[8] آغاز شد مدیران زیگلر و پتاگ انگلیسی بودند و این پایان معاونت کنسولی آلمانی‌ها بود.

با آغاز جنگ در تبریز مدیر زیگلر یک آلمانی بود. هر ولفینگر[9] مردی باوجدان و وظیفه شناس بود. حساب‌ها را بست و دفاتر خود را مرتب کرده، استعفا داد. اما قبل از سامان دادن سایر امور، روس‌ها به ایران حمله کردند؛ ولفینگر و خانواده‌اش را به عنوان دشمن اسیر و زندانی کرده و به روسیه بردند. مقامات بریتانیا به تهران رفتند و در فاصله‌ای دور از جبهه جنگ، متحدان روسی خود را متقاعد کردند که ولفینگر را آزاد کنند.  زیگلر که دیگر تمایلی به بکارگیری او نداشت خانه‌اش در تبریز را تحویل گرفت و مقرر کرد که اجاره بهای منصفانه‌ای را بعد از جنگ به او بپردازند و یک مدیر انگلیسی برای بر عهده گرفتن جایگاه او به تبریز بفرستند. مدت کوتاهی پس از آن روس‌ها عقب‌نشینی و ترک‌ها تبریز را اشغال کردند. کنسول آلمان مهرهای خود را روی اموال زیگلر زد تا از آن‌ها در مقابل متحدان ترک خود محافظت کند. بعدا، زمانی که آلمانی‌ها به سلطان آباد رسیدند و قلعه زیگلر را اشغال کردند ولفینگر توانست از آسیب رسیدن به اموال جلوگیری کرده و آنها را متقاعد سازد که کارکنان انگلیسی را آزاد کنند. پس از جنگ او به عنوان مدیر پتاگ و رقیب زیگلر به ایران بازگشت اما بسیار مورد احترام آنها بود.

وقتی فلین برای اولین بار به ایران رفت، نفت در آنجا کشف نشده بود. در سال 1921[10] در چهارمین سفرش به ایران، زیگلر مدتی نفت را در قوطی‌های گالنی در سراسر کشور توزیع ‌می‌کرد، تا اینکه شرکت نفت ایران و انگلیس خود توزیع آن را در دست گرفت. ویلیام دارسی که نفت ایران را در سال 1906[11] کشف کرد از زیگلر دعوت کرد تا در کاوش‌های اولیه‌اش مشارکت کند، اما آن‌ها طرح دارسی را طرحی نامعقول و غیرعملی می‌دانستند.

زمان سلطنت رضا شاه، در سال 1934[12] زیگلر ورشکست شد. ارزش استرلینگ و دلار نسبت به ارزش استاندارد طلا، کمتر شد. این اتفاق ارزش سهام زیادی را که آن‌ها در ایران داشتند، کاهش داده بود. سهامی که می‌توانست با هزینه کمتری با پول ایران جایگزین شود.

 دولت ایران قانونی را تصویب کرد که صادرکنندگان ملزم می‌شدند تا همه ارزهای خارجی را که به دست آورده‌اند به نرخ رسمی {اما در واقع} ساختگی مبادله ارز به فروش برسانند. تصویب این قانون برای آن‌ها و بسیاری از شرکت‌های فرش خارجی دیگر، ادامه کسب و کار را غیر ممکن می کرد. هرچند زیگلر از کسب و کار قالی خارج شد اما به صادرات محصولات پنبه‌ای به ایران ادامه می داد.

تا سال 1937[13] واردات کتان به ایران توسط شرکت قماش، به انحصار دولت صورت می‌گرفت، تا این‌که هر فرانز گلد[14] اتریشی را جهت مذاکره برای خریدی بزرگ به منچستر فرستادند. گلد یک بانک‌دار وظیفه شناس و شرافتمند بود که در تاسیس بانک ملی کمک کرده بود. او معترف بود که هیچ چیز درمورد پنبه نمی داند. او به فلین گفت که زیگلر در ایران بسیار مورد توجه قرار گرفته و از وی خواست تا در خرید کالا راهنمایی‌اش کند. فلین ترتیبی داد تا گلد محصولاتی به ارزش حدود 215000 پوند از تقریبا چهل شرکت، از جمله خود فلین، که سهم خوبی از این تجارت دریافت کرد، خریداری کند. هنگامی که گلد به تهران برگشت همان‌طور که پیش بینی می‌کرد به گرفتن رشوه از تامین کنندگان متهم شده بود. این مرد شریف متاسفانه بعدا توسط یک کمیسیون تحقیق بی گناه شناخته شد اما قراردادش با دولت ایران تمدید نشد چون دیگر چهره موجهی نبود.

مجددا زیگلر توسط دولت ایران به مناسبت ازدواج ولیعهد محمدرضا با شاهزاده مصر فوزیه، به همکاری دعوت شد. دولت ایران متوجه این واقعیت شدند که در تهران کمبود پارچه‌ها، کفش‌ها، لباس‌های زنانه و مردانه مد روز وجود دارد. مقامات تهران و چهره جامعه ایران در مقابل چهره‌های مد روز مصری که در مراسم حضور می‌یافتند خیلی قدیمی و از مد افتاده به نظر می‌رسیدند. به وزیر مالیه دستور داده شد تا وضعیت را فورا بهبود ببخشد.

تلگرافی اضطراری از طرف لندن برای فلین در عصر یکشنبه با تلفن فرستاده شد، یک سفارش هنگفت پارچه‌های ابریشم و ریون برای لباس خانم‌ها، کفش‌ها و لباس‌های زیر زنانه، دستکش‌ها، پیراهن‌های مردانه، یقه‌ها، کروات‌ها، زیورآلات و کلاه‌ها و از جمله نمونه لباس‌هایی برای دوخت و دوز که با هواپیما فرستاده شود. آنها ده روز فرصت داشتند تا سفارش‌ها را آماده کرده توسط اورینتال اکسپرس[15] به مرز ایران بفرستند و از آنجا با کامیون به مقصد ارسال شود. دو مرد و یک منشی نه روز تمام کار کردند تا بیش از شصت جعبه بسته بندی را آماده کنند و سر وقت به اورینتال اکسپرس رساندند.

فیلن بار دیگر و در سال 1943[16] به ایران آمد. دوباره به اداره روابط عمومی انگلستان فرستاده شد تا با تبلیغات آلمان در ایران مقابله کند. او با یک سینمای سیار به همه شهرها و روستاهای غرب ایران سفر کرد. او با پوشش حدود 1500 مایل[17]، فیلم کنفرانس تهران را نمایش داد، فیلمی به نام "شاه و میهن" که در مورد فعالیت‌های شاه و ملکه در زمان جنگ و فیلم‌هایی از نبرد نیروهای متفقین بود.

فیلم مورد علاقه فلین، فیلمی تمثیلی بود که نشان می‌داد یک تانک (چرچیل) دسیسه‌های یک مار (هیتلر) و قورباغه (موسیلینی) را شکست می‌دهد. اگر چه او خوشحال بود که به ایران برگشته، اما واقعا تا زمان به پایان رساندن نمایش فیلم‌ها مریض بود.